HC 2: Specialisatie, handel en markten

Waarom zijn sommige landen rijk en andere arm, en waarom handelen landen met elkaar? Het tweede college laat zien dat specialisatie en handel de gemiddelde productiviteit verhogen, en dus de welvaart. De sleutel is het begrip comparatief voordeel: zelfs een land dat alles beter kan, wint bij handel als iedereen zich toelegt op datgene waarin hij relatief het goedkoopst is. Daarna begint het college aan markten: wat zijn de aannames van een perfect concurrerende markt, en wat betekenen vraag en aanbod? Rekenvragen over ruilvoeten en comparatieve voordelen zijn vaste prik op het tentamen.

Groei meten met het bbp

De omvang van een economie wordt gemeten met het bbp. Productie (aanbod) leidt tot inkomen en inkomen leidt weer tot vraag; die gedachte staat bekend als de wet van Say. Economische groei is groei van het bbp per hoofd van de bevolking, en die komt voort uit productiviteitsgroei. Productiviteitsgroei heeft twee bronnen:

• activiteiten zelf worden productiever (betere technologie, kennis);
• de gemiddelde productiviteit stijgt doordat activiteiten anders worden verdeeld (herallocatie): mensen, bedrijven en landen gaan doen waar ze relatief goed in zijn.

Het bbp is verre van een perfecte maatstaf. Een voorbeeld uit het college: vroeger huurde je voor €7,50 één dvd voor een dag, nu betaal je €10 per maand voor een streamingdienst met duizenden films. De gemeten uitgaven dalen, terwijl de welvaart duidelijk is gestegen. Toch blijft het bbp de meest gebruikte maatstaf.

Specialisatie en handel

In een markteconomie is niemand zelfvoorzienend; volledig zelfvoorzienend zijn is eerder een teken van armoede. De productiviteit stijgt als mensen, bedrijven, steden en landen zich specialiseren in datgene waarin ze relatief goed zijn, dat wil zeggen waarin ze de laagste opportunity costs hebben. Iedereen produceert dan van het ene goed meer en van het andere minder dan hij zelf nodig heeft. Dat kan alleen als het overschot op markten kan worden verkocht. De keten is:

"Handel" moet je breed opvatten: het gaat om elke ruil, ook tussen personen of tussen afdelingen.

Absoluut voordeel

Een land heeft een absoluut voordeel in een product als het daar met dezelfde middelen meer van kan maken dan een ander land.

Comparatief voordeel

Het krachtige inzicht is dat handel ook voordelig is als één land in alles beter is. Wat telt is het comparatieve voordeel: het goed dat je relatief goedkoop kunt maken, uitgedrukt in de hoeveelheid van het andere goed die je ervoor opgeeft (opportunity costs).

De ruilvoet: welke prijs maakt handel voor beide voordelig?

Beide partijen moeten een prijs vinden waartegen ruilen voordeliger is dan zelf maken. Dat is een prijs die tussen de interne opportunity costs van beide partijen ligt. Ligt de ruilvoet daarbuiten, dan wil een van beide liever zelf produceren.

De productiemogelijkhedencurve (production possibility frontier, PPF) laat alle combinaties zien die een land met zijn middelen kan maken. De helling is de opportunity cost. Zonder handel kan een land alleen op of binnen die lijn consumeren; met specialisatie en handel kan het daarbuiten consumeren.

Vrijhandel: winnaars en verliezers

Omdat specialisatie de gemiddelde productiviteit verhoogt en markten dat via (anonieme) transacties mogelijk maken, pleiten economen vaak voor vrijhandel. Maar handel leidt tot specialisatie, en dus zijn er sectoren en mensen die winnen en die verliezen:

• Winnaars: iedereen die betrokken is bij sectoren waarin het land een comparatief voordeel heeft, en alle consumenten via lagere prijzen.
• Verliezers: iedereen die betrokken is bij sectoren waarin het land géén comparatief voordeel heeft. In rijke landen zijn dat vaak laaggeschoolde werknemers in industrie die naar het buitenland verhuist.

Op het geheel genomen stijgt de welvaart, maar de winst en het verlies vallen bij verschillende groepen. Dat verklaart waarom vrijhandel politiek omstreden is.

Markten: wie koopt en wie verkoopt?

Handel wordt mogelijk gemaakt door markten. Op markten bepalen vraag en aanbod, via prijzen, wat en hoeveel er wordt geproduceerd, hoe dat gebeurt en wie de productie krijgt.

• Vragers kopen alleen als de prijs lager dan of gelijk aan de waarde (het nut) is die ze aan het goed ontlenen.
• Aanbieders verkopen alleen als de prijs hoger dan of gelijk aan hun marginale kosten van productie is (inclusief een normale winst).

De aannames van een perfect concurrerende markt

• Niemand kan de prijs beïnvloeden (iedereen is price taker). Dat vraagt: veel kopers en verkopers, vrije toe- en uittreding en homogene goederen.
• Iedereen handelt rationeel en optimaliserend: iedere koper en verkoper heeft perfecte informatie en handelt alleen als dat in zijn voordeel is.
• Markten functioneren in isolatie: er zijn geen externe effecten.

De kritiek ligt voor de hand: wat als deze aannames (gedeeltelijk) niet kloppen? Het tweede deel van het vak gaat daar grotendeels over. Al in dit college komen een paar gedragsvoorbeelden langs:

• Cognitive biases: mensen fietsen een eind om een paar euro korting te krijgen op een goedkoop product, maar niet voor hetzelfde bedrag op een duur product. Rationeel gezien is een euro een euro.
• Conspicuous consumption: mensen ontlenen waarde aan het laten zien dat ze iets kunnen betalen (luxemerken), niet alleen aan het product zelf.
• Positional externalities: als het nut van een goed afhangt van je positie ten opzichte van anderen, verlaagt iemand anders z'n aankoop jouw nut. Dat leidt tot een wapenwedloop in consumptie.

Een eerste blik op de vraag

We kijken naar de totale vraag op één markt voor één homogeen goed. De vraag is de optelsom van de willingness to pay (betalingsbereidheid) van alle kopers. De betalingsbereidheid van één koper is diens verwachte marginale opbrengst van het goed. Omdat mensen de duurste eenheden alleen kopen als ze het goed sterk waarderen, is er een negatief verband tussen de prijs en de gevraagde hoeveelheid. Dit wordt in HC 3 verder uitgewerkt.